Silisyum → pn eklemi

Konunun genel anlatımı

Bu sayfada silisyumun içine küçük bir yolculuk yapacağız. Önce tek tek atomlara ve onları birbirine bağlayan elektronlara bakacağız. Sonra silisyuma bor ve fosfor ekleyerek neden farklı türde yük taşıyıcıları oluşturabildiğimizi göreceğiz.

Ardından asıl sorumuza geleceğiz: p-tipi ve n-tipi silisyumu birleştirirsek ne olur?

İlk bakışta basit görünebilir. Bir tarafta bol miktarda delik, diğer tarafta bol miktarda elektron var. Ama bu iki tarafı birleştirdiğimizde ortaya çıkan elektrik alan, potansiyel engeli ve tükenme bölgesi, yarı iletken devrelerin nasıl çalıştığını anlamamızın temelini oluşturuyor.

Toplam 7 sahne var. Yukarıdaki animasyonda her sahneyi adım adım çalıştırabilir, parçacıkların hareketini izleyebilir ve sağ panelden o anda ne olduğunu okuyabilirsin.

Buradaki genel anlatımda ise bütün parçaları birbirine bağlayacağız. Özellikle üç sorunun cevabını arayacağız:

Bu soruları anladığında, ileride MOSFET'in source, drain ve substrat bölgeleri arasındaki pn eklemlerini de çok daha kolay anlayacaksın.

1 · Saf silisyum kristali: elektronlar neden bağlı?

Önce saf silisyumla başlayalım.

Silisyum atomunun dış kabuğunda 4 değerlik elektronu var. Bu elektronlar, atomun diğer atomlarla bağ kurmasına katılıyor.

Bir silisyum kristalinde her Si atomu dört komşusuyla kovalent bağ oluşturuyor. Kovalent bağ, iki atomun elektronlarını ortaklaşa kullanarak birbirine bağlanması demek.

Her bağda iki elektron bulunuyor: biri birinci atomdan, diğeri komşu atomdan.

Şimdi yukarıda Sahne 1'i aç.

Mavi noktalara dikkat et. Bunlar bağ elektronları. Hepsi atomların arasındaki bağlantılarda gösteriliyor.

Buradaki ideal bağ resminde serbestçe dolaşan bir elektron bulunmuyor. Dolayısıyla hareketli yük taşıyıcıları da yok.

Peki saf silisyum neden tamamen yalıtkan değil?

Çünkü bu resim, bütün bağların dolu olduğu ideal başlangıç durumunu gösteriyor. Gerçekte oda sıcaklığında atomlar titreşiyor ve elektronlar ısıl enerji alıyor.

Yeterli enerji kazanan bir elektron, bağlı olduğu durumdan kurtulup kristalin içinde hareket edebilen bir serbest elektrona dönüşebiliyor.

Şimdi ⚡ Bir bağı kır düğmesine bas veya ikinci adıma geç.

Bir elektronun bağından ayrıldığını göreceksin. Parlak mavi-beyaz nokta artık serbest elektron.

Ama geride başka bir şey kaldı: Bir elektron eksikliği.

Bu boşluğa delik (Loch) diyoruz. Ekranda turuncu kesikli halkayla gösteriliyor.

Delik gerçekten hareket eden pozitif bir parçacık mı?

Hayır. Delik, bir elektronun bulunması gereken yerde eksik olması demek.

Ama işin ilginç tarafı şu: Bu eksiklik kristal içinde yer değiştirebiliyor.

Örneğin komşu bağdaki bir elektron gelip deliği doldurursa eski delik kaybolur. Fakat elektronun ayrıldığı yerde yeni bir boşluk oluşur.

Yani elektron bir yöne hareket ederken, delik ters yöne hareket ediyormuş gibi görünür.

Bu çok önemli. Çünkü birazdan elektrik akımını anlamak için delikleri hareketli pozitif yük taşıyıcıları gibi ele alacağız.

Peki serbest elektron yeniden bir delikle karşılaşırsa?

Elektron o boşluğu doldurabilir. Böylece serbest elektron ve delik, iki ayrı hareketli taşıyıcı olarak ortadan kalkar.

Bu olaya rekombinasyon deniyor.

Animasyondaki beyaz ✦ parlama bunu gösteriyor.

Ama unutma: Elektronun kendisi yok olmuyor. Serbest durumdan bağlı bir elektron durumuna geçiyor. Elektrik yükü korunuyor.

Saf silisyumda oda sıcaklığında bu elektron–delik çiftleri oluşabiliyor. Ancak taşıyıcıların sayısı atom sayısına göre çok az; yaklaşık 10¹² atom başına bir taşıyıcı mertebesinde.

Peki ya biz bu taşıyıcıların sayısını bilinçli olarak artırabilseydik?

İşte sıradaki sahnede bunu yapacağız.

2 · Silisyuma bor ekleyelim: p-tipi nasıl oluşuyor?

Hatırlarsan silisyumun 4 değerlik elektronu vardı.

Şimdi kristaldeki bir Si atomunu çıkarıp yerine bor (B) atomu koyalım.

Borun dış kabuğunda yalnızca 3 elektron var.

Peki dört komşusuyla bağ kurmaya çalışırsa ne olur?

Üç elektronunu bağlara katabilir. Ama dördüncü bağın tamamlanması için bir elektron eksik kalır.

İşte bu eksiklik bir delik oluşturur.

Şimdi yukarıda Sahne 2'yi aç.

Ortadaki mor bor atomunun yanındaki turuncu halkayı bul. Eksik elektronun yerini gösteriyor.

Biraz beklediğinde komşu bağdan bir elektron bu boşluğu dolduracak.

Şimdi iki farklı şey oluyor.

İlk olarak bor, komşu bağdan bir elektron kabul ettiği için negatif yüklü B⁻ iyonuna dönüşüyor.

İkincisi, elektronun ayrıldığı yerde yeni bir delik oluşuyor.

Böylece kristalin içinde iki farklı yük var:

B⁻ iyonu: Negatif yüklü ama kristal örgüsüne bağlı. Yerinden ayrılıp dolaşmıyor.

Delik: Pozitif yük taşıyıcısı gibi davranıyor ve bağ elektronlarının yer değiştirmesiyle kristalde hareket edebiliyor.

Burada q, temel elektrik yükünün pozitif büyüklüğünü gösteriyor. Dolayısıyla iyonun yükü −q, deliğinki +q.

Bor negatif yüklüyse p-tipi silisyum neden nötr?

Çünkü borun kabul ettiği elektron başka bir bağdan geldi.

Bir tarafta sabit −q, diğer tarafta hareketli +q bulunuyor.

Bu yükler birbirini dengeliyor.

Dolayısıyla p-tipi silisyumda çok sayıda pozitif delik bulunması, malzemenin toplamda pozitif yüklü olması anlamına gelmiyor.

Bor elektron kabul ettiği için ona akseptör (Akzeptor) deniyor.

Borla katkılanmış silisyuma da p-tipi diyoruz. Buradaki p, positive kelimesinden geliyor; çünkü çoğunluk taşıyıcıları delikler.

Çoğunluk taşıyıcısı, bir yarı iletkende diğer hareketli taşıyıcı türüne göre daha fazla bulunan yük taşıyıcısı demek.

Şimdi animasyonda mor B⁻ iyonuyla turuncu deliği karşılaştır.

Bor yerinde kalırken delik kristalde dolaşmaya devam ediyor.

İşte bu ayrımı iyi öğren: Katkı iyonu sabit, oluşturduğu hareketli taşıyıcı ise serbest.

3 · p-tipi silisyuma elektrik alan uygulayalım

Artık p-tipi silisyumun içinde hareketli delikler bulunduğunu biliyoruz.

Peki bu deliklere dışarıdan bir elektrik alan (E) uygularsak ne olur?

Elektrik alanın yüklü parçacıklar üzerinde kuvvet oluşturduğunu hatırla.

Pozitif yükler elektrik alan yönünde, negatif yükler ise alanın ters yönünde kuvvet hisseder.

Şimdi Sahne 3'ü çalıştır.

Burada üç sabit B⁻ iyonu ve üç hareketli delik var.

Henüz elektrik alan uygulamadık.

Delikler rastgele dolaşıyor. Bazen sağa, bazen sola hareket ediyorlar. Fakat belirli bir yöne ortalama hareket oluşmadığı için net akım sıfır.

Şimdi ikinci adıma geç.

Kristalin soluna pozitif, sağına negatif plaka yerleştirdik. Elektrik alan soldan sağa bakıyor.

Ama delikler gerçek pozitif parçacık değilse neden sağa gidiyorlar?

Bunu elektronların hareketinden anlayabiliriz.

Elektronlar negatif yüklü olduğu için elektrik alanın tersine, yani sola doğru atlamaya daha yatkın hâle geliyor.

Bir elektron soldaki boşluğu doldurduğunda, elektronun eski yerinde yeni bir delik oluşuyor.

Dolayısıyla elektron sola, delik sağa hareket etmiş oluyor.

İşte bu yüzden deliği pozitif yük taşıyıcısı gibi düşünebiliyoruz.

Elektrik alanın oluşturduğu bu ortalama sürüklenmeye drift deniyor.

Peki alanı ters çevirirsek?

Bu kez elektrik alan sağdan sola bakıyor. Elektronlar ortalama olarak sağa, delikler ise sola sürükleniyor.

Alanı tekrar sıfırlarsan delikler durmaz. Isıl hareket devam eder, fakat belirli bir yöne sürüklenme ortadan kalkar.

Elektronlar sola giderken akım nasıl sağa akabiliyor?

Çünkü konvansiyonel akım yönü, pozitif yüklerin hareket yönü olarak tanımlanır.

p-tipi silisyumda sağa hareket eden delikler, sağa doğru konvansiyonel akım oluşturur.

Bu bize önemli bir kolaylık sağlıyor: Her bağ elektronunun hareketini tek tek hesaplamak yerine, delikleri pozitif yük taşıyıcıları olarak modelleyebiliyoruz.

Birazdan pn eklemindeki drift ve difüzyon olaylarını karşılaştırırken bu bilgiye ihtiyacımız olacak.

4 · Fosfor ekleyelim: n-tipi nasıl oluşuyor?

Şimdi borun yaptığı işlemin tersini düşünelim.

Borun 3 değerlik elektronu vardı ve bir elektron eksikliği oluşturuyordu.

Peki silisyumun yerine 5 değerlik elektronlu bir atom koyarsak?

Bu kez fosfor (P) kullanacağız.

Fosforun beş elektronundan dördü komşularıyla bağ kurmaya katılıyor. Beşinci elektron ise diğerlerine göre çok daha zayıf bağlı kalıyor.

Şimdi Sahne 4'ü aç.

Yeşil fosfor atomunun çevresindeki kesikli yörüngede parlak bir nokta göreceksin.

Bu, beşinci elektronun zayıf bağlı olduğunu anlatan sembolik bir çizim. Gerçekte elektron küçük bir gezegen gibi bu çember üzerinde dönmüyor.

Fosforun fazladan elektronunu serbest bırakması için yaklaşık 0,045 eV enerji gerekiyor. eV, elektronvolt adı verilen bir enerji birimi.

Bu enerji küçük olduğu için oda sıcaklığında fosfor katkılarının büyük bölümü elektronlarını serbest bırakabiliyor.

Şimdi yeşil fosfor atomlarına ve parlak elektronlara bak.

Fosforun beşinci elektronu serbest kaldı. Geride P⁺ iyonu bulunuyor.

Peki fosfor neden pozitif yüklü oldu?

Çünkü negatif yüklü bir elektron verdi.

Ama yine kristalde toplam yük korunuyor:

Bir tarafta sabit P⁺ iyonu (+q), diğer tarafta hareketli serbest elektron (−q) var.

Böylece n-tipi silisyum da genel olarak nötr kalıyor.

Fosfor elektron verdiği için ona donör (Donator) deniyor.

Bu şekilde katkılanmış silisyum ise n-tipi. Buradaki n, negative kelimesinden geliyor; çünkü çoğunluk taşıyıcıları elektronlar.

Şimdi bir elektrik alan uygulayalım.

Serbest elektronların elektrik alanın ters yönünde sürüklendiğini göreceksin.

Hatırlarsan p-tipinde delikler alan yönünde gidiyordu. n-tipinde ise elektronlar alanın ters yönünde gidiyor.

Ama negatif yüklerin hareket yönü ile konvansiyonel akım yönü ters olduğundan, elektronların oluşturduğu konvansiyonel drift akımı da elektrik alan yönündedir.

Artık iki farklı katkı türünü biliyoruz:

Özellikp-tipin-tipi
Katkı atomuBor (B)Fosfor (P)
Katkı türüAkseptörDonör
Sabit iyonB⁻P⁺
Çoğunluk taşıyıcısıDelik (+q)Elektron (−q)
Taşıyıcının drift yönüE yönündeE'ye ters
Malzemenin toplam yüküYaklaşık nötrYaklaşık nötr

Gerçek malzemelerde p-tipinde az sayıda elektron, n-tipinde de az sayıda delik bulunabilir. Bunlara azınlık taşıyıcıları diyoruz.

Şimdi artık asıl sorumuzu sorabiliriz:

Bir tarafı deliklerle, diğer tarafı elektronlarla dolu iki bölgeyi birleştirirsek ne olacak?

5 · Şimdi geri çekilip büyük resme bakalım

İlk dört sahnede tek tek atomlara bakıyorduk. Elektronların nasıl bağ kurduğunu, bir bağda delik oluştuğunda ne olduğunu ve borla fosforun silisyuma nasıl farklı özellikler kazandırdığını öğrendik.

Şimdi biraz uzaklaşalım.

Artık her atomun bağını tek tek çizmek yerine, hareketli taşıyıcıların ve sabit katkı iyonlarının dağılımına bakacağız.

Ekranda iki ayrı silisyum bölgesi var.

Solda p-tipi silisyum: Mor kareler sabit B⁻ iyonlarını, turuncu halkalar hareketli delikleri gösteriyor.

Sağda n-tipi silisyum: Yeşil kareler sabit P⁺ iyonlarını, parlak mavi-beyaz noktalar serbest elektronları gösteriyor.

Dikkat edersen iyonlar sönük çizilmiş.

Peki neden?

Çünkü her bölgede katkı iyonlarının yükleri hareketli taşıyıcılarla büyük ölçekte dengeleniyor.

Solda negatif B⁻ iyonları ve pozitif delikler var. Sağda ise pozitif P⁺ iyonları ve negatif elektronlar.

İki parça da kendi içinde elektriksel olarak nötr.

Bu nedenle modelde henüz belirgin bir net yük ayrışması veya buna bağlı makroskopik elektrik alan bulunmuyor.

Alttaki üç boş grafik de bunu gösteriyor: ρ = 0, E = 0, φ sabit.

Burada bir ayrıntıya dikkat et: Her küçük kare bir katkı atomunu temsil ediyor. Gerçek silisyumda katkı atomları, silisyum atomlarına göre çok daha seyrek bulunur. Biz aralarındaki ilişkiyi görebilmek için onları olduğundan sık çiziyoruz.

Ama taşıyıcılar hareket ediyorsa neden akım yok?

Hatırlarsan Sahne 3'te elektrik alan sıfırken de delikler rastgele dolaşıyordu.

Burada da aynı durum var.

Taşıyıcılar durmuyor. Ancak her bölgenin kendi içinde sağa ve sola olan rastgele hareketleri ortalamada birbirini dengeliyor.

Ayrıca iki bölge henüz birbirinden ayrı. Taşıyıcılar karşı bölgeye geçemiyor.

Şimdi şöyle düşün:

Solda çok sayıda delik var ama sağda çok az. Sağda çok sayıda elektron var ama solda çok az.

İki bölgeyi birleştirdiğimizde bu yoğunluk farkı ne yapacak?

Bir sonraki sahnede pn ekleminin nasıl oluştuğunu göreceğiz.

6 · İki bölgeyi birleştirelim: pn eklemi nasıl oluşuyor?

İşte konunun en önemli sahnelerinden birine geldik.

Burada p-tipi ve n-tipi bölgeleri birleştireceğiz. Ardından taşıyıcıların nasıl hareket ettiğini, sabit yüklerin neden görünür hâle geldiğini ve bütün bunların nasıl bir elektrik alan oluşturduğunu inceleyeceğiz.

Şimdi yukarıda Sahne 6'yı aç.

⏭ Birleştir düğmesine bas.

Bu sahne adım adım ilerliyor. Her aşamanın sonunda animasyon duruyor. Sağdaki açıklamayı okuduktan sonra ⏭ Devam ile ilerleyebilirsin.

Burada olayları sırayla inceleyeceğiz. Ama unutma: Gerçekte difüzyon, rekombinasyon, ısıl üretim ve elektrik alanın etkisi aynı anda gerçekleşiyor. Biz yalnızca birbirlerine nasıl neden olduklarını daha iyi anlayabilmek için ayrı adımlarda duruyoruz.

1. Difüzyon: Taşıyıcılar neden karşı tarafa geçiyor?

İki bölgeyi birleştirdiğimiz anda taşıyıcıların dağılımında büyük bir fark var.

Solda çok sayıda delik bulunuyor. Sağda ise delik sayısı çok az.

Bu yüzden delikler soldan sağa doğru yayılmaya başlıyor.

Elektronlar içinse durum tam tersi: Sağda bol miktarda elektron var, solda çok az. Elektronların net hareketi sağdan sola doğru oluyor.

Peki onları karşıya iten bir elektrik alan mı var?

Hayır. Başlangıçta buna gerek yok.

Hatırlarsan taşıyıcılar zaten ısıl hareket nedeniyle sürekli rastgele dolaşıyordu.

Bir bölgede çok sayıda taşıyıcı, komşu bölgede ise çok az taşıyıcı varsa rastgele hareketin sonucu, yoğun bölgeden seyrek bölgeye doğru net bir akış oluşturur.

Bu olaya difüzyon (Diffusion) deniyor.

Burada drift ile difüzyonu karıştırma:

Drift, elektrik alanın oluşturduğu ortalama sürüklenme.

Difüzyon, taşıyıcı yoğunluğunun farklı olmasından kaynaklanan net akış.

Animasyondaki beyaz halkalı taşıyıcılara dikkat et. Bunlar başlangıçta çoğunlukta oldukları taraftan karşı bölgeye geçmiş olanlar.

2. Rekombinasyon: Karşı tarafa geçen taşıyıcılara ne oluyor?

Şimdi n tarafından p tarafına geçen bir elektron düşün.

p tarafında bol miktarda delik var. Elektron bunlardan birini doldurabilir.

Aynı şekilde p tarafından n tarafına geçen bir delik de oradaki serbest elektronlardan biriyle rekombine olabilir.

Ekrandaki beyaz ✦ parlamaları bu olayları gösteriyor.

Rekombinasyonda elektronun kendisi yok olmuyor. Elektron, serbest taşıyıcı olmaktan çıkıp bir boş elektron durumunu dolduruyor. Böylece serbest elektron ve delik, iki ayrı hareketli taşıyıcı olarak ortadan kalkıyor.

Şimdi birleşme sınırının çevresine bak.

Oradaki hareketli elektronların ve deliklerin sayısı azalmaya başladı.

Ama hatırlarsan bor ve fosfor iyonları kristalin içinde sabitti. Onlar yerlerinden ayrılmıyor.

İşte bir sonraki adımda bu ayrıntı çok önemli olacak.

3. Çıplak iyonlar: Hareketli taşıyıcılar azalınca geriye ne kalıyor?

Şimdi birleşme sınırının sol tarafına bakalım.

Burada negatif B⁻ iyonları bulunuyor. Normalde bu iyonların yükleri hareketli pozitif deliklerle dengeleniyordu.

Ama deliklerin bir kısmı karşıya geçti veya rekombinasyonla hareketli taşıyıcı olmaktan çıktı.

Dolayısıyla bazı B⁻ iyonlarının yükü artık yerel olarak dengelenemiyor.

Sol tarafta net negatif yük oluşuyor.

Sağ tarafta da benzer bir durum var.

Pozitif P⁺ iyonlarının yükünü dengeleyen elektronlar azalınca, bu kez net pozitif yük ortaya çıkıyor.

Böylece birleşme sınırının çevresinde iki farklı yük bölgesi oluşuyor:

Solda negatif B⁻ iyonlarının baskın olduğu bölge, sağda pozitif P⁺ iyonlarının baskın olduğu bölge.

İyonlar şimdi yük kazanmış değil. Zaten yüklülerdi. Yalnızca onları dengeleyen hareketli taşıyıcıların sayısı azaldı.

Bu nedenle iyonları daha parlak çiziyoruz.

Bu şeride tükenme bölgesi (Verarmungszone) veya uzay yükü bölgesi (Raumladungszone) deniyor.

Buradaki tükenme, hareketli taşıyıcıların büyük ölçüde azaldığı anlamına geliyor. Bölgenin tamamen yüksüz olduğunu söylemiyoruz. Tam tersine, sabit iyonların oluşturduğu net yük artık belirgin hâle geldi.

4. Elektrik alan: Bu sabit yükler ne yapıyor?

Şimdi pozitif ve negatif iyonlar yan yana bulunuyor.

Peki böyle bir yük dağılımı ne oluşturur?

Elektrik alan.

Alan, pozitif iyonların bulunduğu sağ taraftan negatif iyonların bulunduğu sol tarafa yöneliyor.

Yani E sağdan sola bakıyor.

Peki bu alan taşıyıcılara nasıl etki ediyor?

Hatırlarsan delikler pozitif yük gibi davrandıkları için elektrik alan yönünde sürükleniyordu. Dolayısıyla alan, delikleri sola doğru itiyor.

Elektronlar ise negatif yüklü olduklarından alanın tersine, yani sağa doğru sürükleniyor.

Şimdi iki etkiyi karşılaştır:

Difüzyon delikleri sağa, elektronları sola taşımaya çalışıyor.

Elektrik alanın oluşturduğu drift ise delikleri sola, elektronları sağa sürüklüyor.

Yani elektrik alan, difüzyona karşı çalışıyor!

İşte pn ekleminin kendi kendine dengeye yaklaşmasının temel mekanizması bu.

Grafikler nasıl okunur? Önce ρ, sonra E, en son φ

Bu sahnenin en güzel taraflarından biri, üç grafiğin kristalin hemen altında ve aynı yatay konumda bulunması.

Kristalde belirli bir noktayı seçtiğinde, hemen aşağısındaki grafikler o konuma karşılık gelen büyüklükleri gösteriyor.

Bu üç grafiği birbirinden bağımsız ezberlemek yerine birinin diğerini nasıl oluşturduğunu anlamaya çalış.

Birinci grafik: ρ(x) — Net yük yoğunluğu

ρ, rho diye okunuyor. Kristalin belirli bir bölgesinde ne kadar net elektrik yükü bulunduğunu gösteriyor.

Yeşil çubuklar yukarı uzanıyorsa o bölgede net pozitif yük, mor çubuklar aşağı uzanıyorsa net negatif yük var.

Tükenme bölgesinin dışında çubuklar yaklaşık sıfır. Çünkü hareketli taşıyıcılar, katkı iyonlarının yükünü büyük ölçekte dengeliyor.

Şimdi üstteki kristal ile ρ grafiğini karşılaştır. Soldaki parlayan B⁻ iyonlarının altında mor çubuklar, sağdaki P⁺ iyonlarının altında yeşil çubuklar bulunuyor.

Sarı kesikli dikey çizgiler, tükenme bölgesinin yaklaşık sınırlarını gösteriyor.

İkinci grafik: E(x) — Elektrik alan

Elektrik alanın nasıl değiştiğini net yük dağılımı belirliyor.

Bunun arkasındaki fiziksel yasa Gauss yasası.

Bir boyuttaki temel ilişkiyi düz yazıyla şöyle ifade edebiliriz:

dE/dx = ρ/ε

Buradaki ε, silisyumun elektriksel geçirgenliği.

Anlamı şu: Soldan sağa ilerlerken net negatif yüklerin bulunduğu bölgede E azalır; net pozitif yüklerin bulunduğu bölgede ise E artar.

Şimdi sarı E eğrisine bak.

Önce soldaki negatif yük bölgesinden geçiyoruz. E giderek daha negatif oluyor, yani eğri aşağı iniyor.

Tam birleşme sınırında alanın büyüklüğü en yüksek değerine ulaşıyor.

Sonra sağdaki pozitif yük bölgesinden geçiyoruz. E tekrar artıyor ve sonunda sıfıra yaklaşıyor.

Bu yüzden grafikte aşağı doğru bir çukur görüyoruz.

Burada sağ yönü pozitif seçtik. Dolayısıyla negatif E, alanın sola baktığı anlamına geliyor.

Üçüncü grafik: φ(x) — Elektrik potansiyeli

Şimdi pembe φ grafiğine bak.

φ, phi diye okunuyor. Elektrik potansiyelini gösteriyor. Pozitif birim yükün elektriksel potansiyel enerjisini anlatan bir büyüklük.

Burada onu yükseklik gibi düşünebilirsin.

Elektrik alan ile potansiyel arasındaki ilişki:

E = −dφ/dx

Yani potansiyel, elektrik alanın yönünde azalır; alanın ters yönünde artar.

Biz soldan sağa ilerliyoruz, alan ise sağdan sola bakıyor.

Bu nedenle φ soldan sağa yükseliyor.

Biraz önce E'nin en güçlü olduğu yerde çukurun en derin noktasını görmüştün. Şimdi aynı x konumunda φ'nin en dik yükseldiğini göreceksin.

Alan sıfıra yaklaştığında φ de yataylaşıyor.

Sonuçta solda düşük, sağda yüksek olan bir potansiyel basamağı oluşuyor.

İşte bu basamağın yüksekliği yerleşik gerilim (built-in potential, Ubi).

Bu modelde yaklaşık 0,75 V seçtik.

Peki neden buna bir engel diyoruz?

Çünkü pozitif bir delik p tarafından n tarafına geçmek istediğinde daha yüksek elektrik potansiyeline ilerlemek zorunda. Bu da onun elektriksel potansiyel enerjisinin artması demek.

Elektronlar için yük negatif olduğu için potansiyel enerji resmi tersine dönüyor. n tarafından p tarafına geçmeye çalışan elektronlar da kendi yönlerinde bir enerji engeliyle karşılaşıyor.

Yani yerleşik potansiyel, her iki çoğunluk taşıyıcısının karşı tarafa geçmesini zorlaştırıyor.

Artık üç grafiğin bağlantısını kurduk:

ρ → E → φ

Önce net yük dağılımı oluşuyor. Net yük dağılımı elektrik alanı belirliyor. Elektrik alan da potansiyelin nasıl değiştiğini belirliyor.

Peki neden tükenme bölgesi sonsuza kadar büyümüyor?

Çünkü bölge genişledikçe sabit iyonların oluşturduğu elektrik alan, taşıyıcıların difüzyonuna karşı daha güçlü bir etki oluşturuyor.

Sonunda termal dengede drift ve difüzyon akımları birbirini karşılıyor.

Taşıyıcılar tamamen durmuyor. Rastgele hareket, karşılıklı geçişler ve rekombinasyon devam edebiliyor.

Ama net elektrik akımı sıfır.

Burada bir de ısıl elektron–delik çifti üretimini düşünmemiz gerekiyor.

Animasyondaki sarı noktalı halkalar, ısıl enerji sayesinde yeni elektron–delik çiftlerinin oluşmasını temsil ediyor. Beyaz ✦ parlamaları ise rekombinasyonu gösteriyor.

Rekombinasyon hareketli taşıyıcıları azaltırken ısıl üretim yenilerini oluşturabiliyor.

Bu iki süreç arasında da uzun süreli bir denge bulunmalı.

Güncellenen animasyon, yalnızca belirli bir süre geçti diye dengeye ulaşıldığını söylemiyor. Son 4000 simülasyon adımında rekombinasyon ve ısıl üretim sayılarını karşılaştırıyor. Aralarındaki fark, seçilmiş sayım toleransının içine girdiğinde denge kontrolü tamamlanıyor.

Bu kontrol modelin içinde taşıyıcıların sürekli tükenmesini engelliyor. Gerçek bir yarı iletkenin bütün denge denklemlerinin eksiksiz çözüldüğü anlamına gelmiyor; ama yalnızca görsel olarak durdurulmuş bir animasyondan daha anlamlı.

Şimdi Sahne 6'nın son adımında biraz kal. Parlayan iyonlar, sarı alan eğrisi ve pembe potansiyel basamağı aynı anda görünüyor.

Dengeye geldik ama elektrik alan ortadan kaybolmadı. Çünkü o alan, dengeyi sağlayan mekanizmanın bir parçası.

Ama içeride 0,75 V varsa neden dışarıdan 0,75 V ölçemiyoruz?

Bu soru önemli. Çünkü yerleşik gerilim ile dışarıdan uygulanan gerilimi karıştırmak çok kolay.

İçerideki 0,75 V, pn ekleminin iki tarafı arasındaki elektrostatik potansiyel farkı.

Ama bu, eklemin iki dış ucundan 0,75 V'luk bir pil gerilimi elde edebileceğimiz anlamına gelmiyor.

Termal dengede metal–yarı iletken temaslarındaki potansiyel farkları da hesaba katıldığında, dışarıdaki voltmetre bu iç potansiyel basamağını doğrudan ölçmez. Dış uçlar arasında uygulanan ve ölçülen gerilim sıfır olabilir.

Bir sonraki sahnede bu ayrımı kullanacağız:

Yerleşik gerilim Ubi, eklemin içinde kendiliğinden oluşan potansiyel farkı.

Dış gerilim U, bizim eklemin uçlarına uyguladığımız gerilim.

Dış gerilimi değiştirerek içerideki potansiyel engelini büyütebilir veya küçültebiliriz.

7 · Eklemin uçlarına gerilim bağlayalım

Şimdiye kadar pn ekleminin kendi kendine nasıl dengeye geldiğini öğrendik.

Ama bir diyotun işe yarayan özelliği yalnızca dengeye gelmesi değil. Asıl önemli olan, dışarıdan gerilim uyguladığımızda bir yönde büyük akım geçirirken diğer yönde çok küçük akım geçirmesi.

Bunu şimdi kendimiz deneyelim.

Bu sahnede U kaydırıcısıyla dış gerilimi değiştirebilirsin. Hazır gerilim düğmeleri de var: −2 V, 0 V, 0,4 V, 0,6 V ve 0,72 V.

Burada bağlantı yönünü şöyle tanımlıyoruz:

U > 0: Pilin pozitif ucu p tarafında. Buna ileri kutuplama deniyor.

U < 0: Pilin pozitif ucu n tarafında. Buna ters kutuplama deniyor.

Dışarıdan hiç gerilim uygulamazsak ne olur?

U = 0 V seç.

Hatırlarsan 6. sahnede pn eklemi dengeye ulaşmıştı. Aynı durum burada da geçerli.

İçeride yerleşik elektrik alan var. Potansiyel engeli yaklaşık 0,75 V. Ama dışarıdan uyguladığımız gerilim sıfır.

Taşıyıcılar hareket ediyor; bazıları engeli de aşabiliyor. Buna rağmen drift ve difüzyon akımları birbirini dengelediği için net akım sıfır.

Şimdi sağdaki I–U eğrisine bak. Pembe nokta orijinde, yani U = 0 konumunda.

Canlı sayımda tam sıfır yerine küçük pozitif veya negatif değerler görebilirsin. Çünkü modelde parçacıklar rastgele hareket ediyor ve akımı sonlu süre boyunca sayıyoruz.

Bu küçük dalgalanmaları birazdan açıklayacağız.

Ters kutuplamada ne oluyor?

Şimdi U = −2 V seçili.

Pilin pozitif ucu n tarafında, negatif ucu p tarafında.

Bu bağlantı çoğunluk taşıyıcılarını eklemden uzaklaştırıyor.

p tarafındaki delikler sola, n tarafındaki elektronlar sağa çekiliyor.

Böylece sabit iyonların yerel olarak dengelenmediği tükenme bölgesi genişliyor.

Aynı zamanda potansiyel engeli büyüyor.

Bu modelde engel yaklaşık olarak:

Bariyer = Ubi − U

Ubi = 0,75 V ve U = −2 V için:

Bariyer ≈ 2,75 V

Yani çoğunluk taşıyıcılarının karşıya geçmesi artık çok zor.

Peki ters yönde hiç akım yok mu?

Küçük bir akım var.

Gerçek yarı iletkende azınlık taşıyıcıları bulunuyor. Ayrıca ısıl üretimle yeni elektron–delik çiftleri oluşabiliyor.

Bu taşıyıcılar eklemdeki elektrik alan tarafından karşı taraflara sürüklenebiliyor.

Dolayısıyla ters kutuplamada küçük bir ters akım devam ediyor.

Bu modelde ters akımın önemli kısmı, tükenme bölgesindeki ısıl çift üretiminden kaynaklanıyor. Tükenme bölgesi genişledikçe üretimin gerçekleşebildiği bölge de büyüyebiliyor.

Normal çalışma aralığında bu akım, ileri yöndeki büyük akıma kıyasla küçük kaldığı için diyotun ters yönde kapalı olduğunu söylüyoruz.

Buradaki kapalı, tam olarak sıfır akım demek değil.

Şimdi φ grafiğine bak. Pembe potansiyel basamağı U = 0'daki kesikli referansın üzerine çıkıyor. Tükenme bölgesi de genişledi.

İleri kutuplamada ne oluyor?

Şimdi U = 0,40 V seç.

Bu kez pilin pozitif ucu p tarafında, negatif ucu n tarafında.

Dış gerilim yerleşik potansiyel engelini küçültüyor.

Bariyer yaklaşık:

0,75 V − 0,40 V = 0,35 V

Tükenme bölgesi daralıyor.

Peki akım hemen çok büyük mü oluyor?

Henüz değil. Çünkü engel küçülmüş olsa bile taşıyıcıların karşıya geçmesi hâlâ belirli bir enerji gerektiriyor.

Ama şimdi U'yu biraz daha artıracağız.

U = 0,72 V seç.

Bu kez potansiyel engeli yaklaşık:

0,75 V − 0,72 V = 0,03 V

Yani çok küçük!

Şimdi hem kristale hem alttaki akım okuna bak.

Tükenme bölgesi iyice daraldı, beyaz ✦ parlamalar arttı ve sarı akım oku kalınlaştı.

Ama tükenme bölgesi kaybolmadı. O zaman akım nasıl akıyor?

İşte bu sayfanın en önemli sorularından biri.

Önce çok yaygın bir yanlış anlamayı düzeltelim:

Tükenme bölgesini, elektronların veya deliklerin geçemediği katı bir duvar gibi düşünmemelisin.

Bu bölgenin oluşturduğu asıl engel, taşıyıcıların karşıya geçerken aşması gereken enerji engeli.

Elektronlar ve delikler sürekli ısıl hareket hâlinde. Taşıyıcıların enerjileri aynı değil. Bazıları daha yüksek, bazıları daha düşük enerjiye sahip.

Dolayısıyla potansiyel engeli yüksekken bile az sayıda taşıyıcı karşıya geçebiliyor.

Peki engeli alçaltırsak?

Daha önce yeterli enerjiye sahip olmayan birçok taşıyıcı artık karşıya geçebilir.

Üstelik engeli aşabilen taşıyıcıların sayısı, engel azaldıkça çok hızlı, yaklaşık üstel biçimde artabiliyor.

Bu yüzden küçük bir ileri gerilim artışı, çok daha büyük bir akım artışı oluşturabiliyor.

İleri akımın büyümesi için tükenme bölgesinin tamamen ortadan kalkması gerekmiyor. Potansiyel engelinin yeterince alçalması gerekiyor.

Şimdi 0,72 V durumunda kristalin ortasına bak.

Modelde tükenme bölgesinin genişliği hâlâ yaklaşık 44 px. Yani sıfır değil.

Ama akım, 0,40 V durumundan çok daha büyük.

Bu iki şeyi karşılaştırmak, diyodun çalışma prensibini anlamanın en iyi yollarından biri.

Bir de akıma hangi taşıyıcıların katkıda bulunduğunu düşünelim.

n tarafındaki elektronlar p tarafına, p tarafındaki delikler ise n tarafına enjekte ediliyor.

Enjeksiyon, çoğunluk taşıyıcılarının eklemi geçip karşı tarafta azınlık taşıyıcısı hâline gelmesi demek.

Ekrandaki beyaz halkalı taşıyıcılara bak. İleri gerilim yeterince yükseldiğinde bu enjekte edilmiş azınlık taşıyıcılarını iki tarafta da görebilirsin.

Yani diyotun ileri akımı yalnızca elektronlardan veya yalnızca deliklerden oluşmuyor. İki taşıyıcı türü de katkıda bulunuyor.

Peki elektronlar ve delikler rekombine oluyorsa sürekli akım nasıl oluşuyor?

Bu da ikinci büyük sorumuz.

Düşünelim: n tarafındaki bir elektron p tarafına geçti ve orada bir deliği doldurdu.

Rekombinasyon gerçekleşti.

Artık serbest elektron ve delik ayrı hareketli taşıyıcılar olarak bulunmuyor.

Peki bu, akımın durması anlamına mı geliyor?

Hayır. Çünkü akım, aynı elektronun devrenin başından sonuna kadar hareket etmesine bağlı değil.

Akım, elektrik yükünün net olarak taşınması demek.

Bir yerde serbest elektron bir deliği doldurabilir. Başka bir yerde bağ elektronları yer değiştirerek deliklerin hareket etmesini sağlayabilir. Kontaklar elektron alıp verebilir.

Böylece yük aktarımı devam edebilir.

Bunu görmek için şimdi takip modunu çalıştıralım.

U = 0,72 V seçiliyken 👁 Bir elektronu takip et düğmesine bas.

Burada dört aşama göreceksin. Her aşamadan sonra ⏭ Sonraki aşama düğmesiyle ilerleyebilirsin.

1/4 · n tarafında gerçek bir elektronu takip ediyoruz

Pembe parlayan nokta, n-tipi bölgede hareket eden serbest bir elektron.

Elektron sağdan sola, yani p tarafına doğru ilerliyor.

2/4 · Elektron bir deliği dolduruyor

Elektron p tarafına geçip bir deliği dolduruyor. ✦ parlaması rekombinasyonu gösteriyor.

Elektronun kendisi yok olmuyor. Ama artık serbest taşıyıcı da değil.

Burada takip işaretinin değiştiğine dikkat et.

Pembe dolu nokta, kesikli bir −q halkasına dönüşüyor.

Bunun nedeni önemli:

Artık aynı elektronu takip etmiyoruz. Negatif yük aktarımını sembolik olarak gösteriyoruz.

3/4 · p tarafında delik hareketi

Hatırlarsan Sahne 3'te bir elektron sola atladığında deliğin sağa hareket etmiş gibi göründüğünü öğrenmiştik.

Burada da bunu göreceksin.

Bir elektron soldaki boşluğu dolduruyor. Eski yerinde, yani sağda yeni bir delik oluşuyor.

Böylece delik sağa taşınmış oluyor.

Animasyonda her zıplamada yalnızca tek bir delik yer değiştiriyor. Sürekli yeni delikler birikmiyor.

Kesikli −q halkası burada da gerçek bir elektron değil; farklı elektronların hareketiyle gerçekleşen yük aktarımını temsil ediyor.

4/4 · Kontaklar ve pil devreyi tamamlıyor

Şimdi sol kontağa bak.

Pilin pozitif ucuna bağlı kontak, p-tipi bölgeden elektron çekebiliyor. Böylece p tarafında yeni bir delik oluşabiliyor.

Sağdaki kontak ise n-tipi bölgeye elektron sağlayabiliyor.

Peki pilin içinde ne oluyor?

Sıradan bir elektrokimyasal pilin metal bağlantılarında elektronlar hareket ederken, elektrolit içinde yükü iyonlar taşıyor.

Yani ekranda sembolik yük işaretinin pil üzerinden geçmesi, aynı elektronun pilin içinden dolaşıp yeniden başlangıç noktasına döndüğü anlamına gelmiyor.

Devrenin tamamında yük aktarımı devam ediyor; aynı elektronun bütün devreyi dolaşması gerekmiyor.

Neden eklemde rekombinasyon olsa bile akım bitmiyor?

Çünkü dış devre ve kontaklar taşıyıcı beslemesini sürdürüyor.

Pilin sağladığı enerji sayesinde elektronlar ve delikler eklemden karşı taraflara enjekte edilmeye devam edebiliyor.

Karşı taraftaki taşıyıcılar rekombine olabilir. Ama bu sırada başka taşıyıcılar hareket eder, kontaklarda elektron alışverişi gerçekleşir ve net yük akışı devam eder.

Burada önemli ayrım şu:

Denge durumunda: Drift ve difüzyon birbirini dengeler, net akım sıfırdır.

İleri kutuplama altında: Dış gerilim bu dengeyi değiştirir. Karşıya geçen taşıyıcıların oluşturduğu net akım sıfır değildir. Dış devre taşıyıcıları beslemeye devam ettiği sürece kararlı bir ileri akım sürdürülebilir.

Dolayısıyla rekombinasyon, akımın yok olduğu bir son nokta değil; yarı iletken içindeki taşıyıcı süreçlerinden biri.

Bu fikir daha sonra BJT'lerde ve MOSFET'lerde de işimize yarayacak.

Diyotun I–U eğrisini nasıl okumalıyım?

Şimdi Sahne 7'nin sağ panelindeki grafiğe bakalım.

Buradaki I–U eğrisi, akımın uygulanan gerilimle nasıl değiştiğini gösteriyor.

Yatay eksende U, dikey eksende I var.

U negatif olduğunda ters kutuplamadayız. Akım küçük ve negatif yönde.

U pozitif olduğunda ileri kutuplamadayız. Gerilim büyüdükçe akım önce yavaş, sonra çok daha hızlı artıyor.

Bu hızlı artışın nedeni, biraz önce gördüğümüz potansiyel engelinin alçalması.

Gerçek silisyum diyotlar için sık kullanılan 0,6–0,7 V ifadesini de burada doğru anlamalıyız.

Bu değerler yaklaşık tipik ileri gerilimlerdir. Diyotun 0,599 V'ta tamamen kapalı, 0,600 V'ta aniden açık olduğu keskin bir fiziksel sınır yok.

Akım yaklaşık üstel olarak değiştiği için, belirli bir akım düzeyinin üzerinde eğri gözle görülür biçimde dikleşiyor.

Ayrıca 0,75 V'un bütün diyotlar için aşılmaz bir gerilim sınırı olmadığını unutma. Bu animasyonda 0,75 V, seçilmiş yerleşik gerilim değeridir. Gerçek diyotların ileri uç gerilimleri daha yüksek de olabilir. Yüksek akımlarda seri direnç ve yüksek enjeksiyon gibi etkiler basit modelin geçerliliğini sınırlar.

Peki grafikteki sarı eğri ile beyaz noktaların farkı ne?

Sarı eğri, bu parçacık modelinin farklı gerilimlerde önceden uzun süre çalıştırılıp akımının sayılmasıyla elde edildi.

Yani yalnızca süs olarak çizilmiş teorik bir üstel eğri değil. Modelin kendi sonuçlarından oluşturulmuş bir karakteristik.

Beyaz ölçüm noktaları ise sayfanın şu anki çalıştırmasında elde edilen akım değerlerini gösteriyor.

Pembe nokta da senin seçtiğin U değerinin eğri üzerindeki konumu.

Canlı sayımda örneğin şöyle bir ifade görebilirsin:

Akım (göreli, sayılan): 32,9 ± 4,3

Burada 32,9, modelde sayılan ortalama göreli akım. ± 4,3 ise rastgele parçacık hareketinden kaynaklanan sayım dalgalanmasını gösteriyor.

Bu değerler gerçek amper ölçümleri değil. Modelin göreli akım birimleri.

Dolayısıyla 32,9 değerini 32,9 A veya 32,9 mA diye yorumlamamalısın.

Ama farklı U değerlerinde akımın nasıl değiştiğini karşılaştırabilirsin.

Şimdi yukarıda 0 V, 0,4 V ve 0,72 V düğmelerine sırayla bas.

Her gerilimde pembe noktanın yerini, canlı akım sayısını, tükenme bölgesinin genişliğini ve potansiyel engelini karşılaştır.

Böylece aynı fiziksel olayın dört farklı görünümünü birlikte göreceksin:

Dış gerilim değişiyor → bariyer değişiyor → taşıyıcı enjeksiyonu değişiyor → akım değişiyor.

MOSFET'e köprü: Bütün bunları neden öğrendik?

Şimdiye kadar tek bir pn eklemini inceledik.

Peki bunun MOSFET'le ne ilgisi var?

Hatırlarsan RWTH skriptindeki NMOS yapısında p-tipi substratın içinde iki adet yüksek katkılı n⁺ bölge bulunuyor.

Bunlardan biri source, diğeri drain.

n⁺ işareti, bölgenin n-tipi olduğunu ve yüksek yoğunlukta donör katkısı içerdiğini gösteriyor.

Yani aslında NMOS'un içinde iki farklı n⁺/p eklemi var:

Source ile p-substrat arasında bir pn eklemi, drain ile p-substrat arasında başka bir pn eklemi.

Bunların davranışını anlamak için az önce öğrendiğimiz tükenme bölgesi ve potansiyel engeli kavramlarına ihtiyacımız var.

Normal NMOS çalışma koşullarında substrat genellikle düşük potansiyelde tutulur.

Source ile substrat aynı potansiyele bağlıysa source–bulk eklemi sıfır kutuplamadadır.

Drain daha pozitifse drain–bulk eklemi ters kutuplamadadır.

Dolayısıyla source ve drain eklemleri her durumda mutlaka ters kutupludur demiyoruz. Normal çalışmada genellikle sıfır veya ters kutuplu tutulurlar.

Peki source ile drain arasından elektronlar nasıl geçecek?

İşte MOSFET'in gate elektrodu burada devreye giriyor.

Hatırlarsan p-tipi substratta çoğunluk taşıyıcıları deliklerdi.

Gate'e uygun pozitif gerilim uygulandığında, gate'in altındaki yüzeyde elektronlardan oluşan bir inversion kanalı meydana gelebiliyor.

Bu kanal, source ve drain arasındaki kontrollü iletim yolunu oluşturuyor.

Böylece akımın kontrolü, yalnızca source–bulk veya drain–bulk pn eklemlerini ileri kutuplamaya bağlı olmuyor.

Gate, source ile drain arasındaki kanalın iletkenliğini kontrol ediyor.

Normal çalışma bölgesinde source/drain–bulk eklemlerinin ileri kutuplamaya girmemesi de önemli. Çünkü bu eklemlerden istenmeyen diyot akımlarının akmasını istemiyoruz.

Elbette gerçek MOSFET'te sızıntı akımları, subthreshold akımı ve gövde diyodu gibi başka etkiler de bulunuyor. Dolayısıyla gate'in açtığı kanalın her koşulda tek olası akım yolu olduğunu söylemiyoruz.

Ama temel fikir şu:

pn eklemini anlamak, MOSFET'in neden belirli gerilimlerde yalıtkan gibi davrandığını ve gate'in neden kontrollü bir iletim kanalı oluşturması gerektiğini anlamamıza yardım ediyor.

Bu bağlantıyı özellikle Kapitel 3.2 ve 3.3'te tekrar kullanacağız.

Model ne kadar gerçek?

Buraya kadar animasyon sayesinde atomları, elektronları, delikleri ve pn ekleminin oluşumunu gözümüzün önünde canlandırdık.

Ama şimdi önemli bir ayrım yapalım.

Bu animasyon gerçek bir silisyum kristalinin atom atom, elektron elektron eksiksiz fiziksel simülasyonu değil.

Amaç, temel fiziksel mekanizmaları anlayabileceğin bir model oluşturmak.

Bazı kısımlar gerçek fiziksel ilişkileri doğrudan kullanıyor. Bazı kısımlar ise görsel olarak anlaşılır olması için basitleştirilmiş.

Nelerin doğru fiziksel ilişki, nelerin öğretim amacıyla kullanılan yaklaşım olduğunu bilmek önemli.

Modelde gördüğünGerçekte durum nasıl?
2B silisyum kristaliGerçek silisyum kristali üç boyutlu, tetrahedral bağ yapısına sahip. Kare örgü, bağları rahat görebilmek için çizildi.
Bağ elektronları ve deliklerElektron eksikliğinin delik olarak davranması doğru. Gerçekte elektronlar kuantum durumları ve enerji bantlarıyla açıklanır; ekrandaki gibi küçük toplar değiller.
B⁻ ve P⁺ iyonlarıKatkı atomlarının iyonlaşması ve kristal örgüsüne bağlı kalması doğru. 3+, 4+, 5+ işaretleri gerçek çekirdek yükü değil; çekirdek ve iç kabukların oluşturduğu etkin yükleri temsil ediyor.
Rastgele yürüyüşTaşıyıcıların ısıl hareketini ve difüzyonu sezgisel olarak gösteriyor. Gerçek yarı iletkende saçılma, bant yapısı, hareketlilik ve başka mikroskobik etkiler bulunuyor.
DriftElektrik alanın delikleri alan yönünde, elektronları ters yönde sürüklemesi doğru. Model, hareketi basitleştirilmiş bir sürüklenme terimiyle gösteriyor.
Rekombinasyon (✦)Serbest elektronun bir deliği doldurarak iki hareketli taşıyıcıyı ortadan kaldırması doğru. Gerçekte farklı rekombinasyon mekanizmaları var; beyaz parlama her rekombinasyonda görünür ışık yayıldığı anlamına gelmiyor.
Isıl çift üretimiIsıl enerjiyle elektron–delik çiftleri oluşabilir. Model bunu basitleştirilmiş bir üretim olayı olarak gösteriyor; yalnızca taşıyıcıların azaldığı bölgelerde açıkça simüle ediyor.
Tükenme bölgesiHareketli taşıyıcıların azaldığı, sabit iyonların net yük oluşturduğu bölge gerçek. Ama sınırlar gerçekte ekrandaki kadar keskin değil; ısıl hareket onları yumuşatıyor.
ρ → E → φ grafikleriGauss yasası ve E = −dφ/dx ilişkisi gerçek fizik. Grafiklerin biçimleri basitleştirilmiş bir boyutlu modelde gösteriliyor.
Eşit katkılamaBurada p ve n tarafındaki katkı yoğunlukları eşit seçildi. Gerçek MOSFET'lerde n⁺ source/drain ile p-substrat genellikle eşit katkılı değil.
0,75 V yerleşik gerilimBu model için seçilmiş örnek değer. Gerçekte Ubi, katkı yoğunluklarına ve sıcaklığa bağlı. Evrensel bir sabit değil.
220, 421, 150, 44 px genişlikleriBunlar modelin görsel uzunluk birimleri. nm veya µm cinsinden gerçek bir eklem genişliği değil.
I–U eğrisiModelin farklı gerilimlerdeki uzun süreli akım sayımlarından oluşturulmuş. Gerçek diyot davranışındaki hızlı artışı gösteriyor, ama gerçek bir diyotun ölçülmüş amper–volt karakteristiği değil.
Tek elektronun takibiBaşlangıçta bir elektron temsil ediliyor. Rekombinasyondan sonra kesikli −q halkası, gerçek bir parçacığı değil sembolik yük aktarımını gösteriyor.

Tükenme bölgesinin iki tarafı neden aynı genişlikte?

Sahne 6 ve 7'de mor ve yeşil tükenme bölgelerinin yaklaşık simetrik olduğunu fark etmiş olabilirsin.

Bunun nedeni modelde p ve n tarafındaki katkı yoğunluklarını eşit seçmemiz.

Gerçek bir pn ekleminde katkı yoğunlukları farklıysa tükenme bölgesi her iki tarafa eşit yayılmaz.

Burada iki yeni sembol kullanacağız:

NA: p tarafındaki akseptör katkı yoğunluğu.

ND: n tarafındaki donör katkı yoğunluğu.

Tükenme bölgesinin p tarafındaki genişliğine xp, n tarafındaki genişliğine xn diyelim.

İdeal, ani ve tam iyonlaşmış bir pn ekleminde toplam sabit yük dengesi yaklaşık olarak şu ilişkiyi verir:

NA · xp = ND · xn

Bunun anlamı şu:

Katkı yoğunluğu düşük olan tarafta tükenme bölgesi daha geniş olur.

Örneğin bir NMOS'taki yüksek katkılı n⁺ bölgesi ile daha düşük katkılı p-substrat arasında tükenme bölgesi genellikle p tarafına daha fazla yayılır.

Biz burada iki tarafı eşit seçtik. Çünkü ilk öğrenirken simetrik yük dağılımı, elektrik alan ve potansiyel arasındaki ilişkiyi görmeyi kolaylaştırıyor.

ρ, E ve φ gerçekten birbirinden mi hesaplanıyor?

Evet, ancak sahnelere göre kullanılan yöntem farklı.

Sahne 6'da hareketli parçacıkların ve sabit iyonların net yükleri yatay dilimlerde toplanıyor. Bu yük dağılımından bir boyutlu Gauss yasasıyla elektrik alan, ardından alandan potansiyel hesaplanıyor.

Bu nedenle rastgele parçacık hareketinin oluşturduğu küçük dalgalanmalar grafiklerde görülebiliyor.

Sahne 7'de ise daha düzenli bir çözüm kullanıyoruz: tükenme yaklaşımı (depletion approximation).

Bu yaklaşımda tükenme bölgesi içindeki net yük yoğunluğunu yaklaşık sabit, dışındaki net yükü sıfır kabul ediyoruz.

Eşit katkılı pn ekleminde bu, iki dikdörtgen biçimli yük bölgesi oluşturuyor: solda negatif, sağda pozitif.

Bunlardan Gauss yasasıyla üçgen biçimli elektrik alan, ardından potansiyel profili hesaplanıyor.

Yani Sahne 7'deki ana ρ, E ve φ profilleri aynı elektrostatik çözümden geliyor.

Parçacıklar da çizilen bu elektrik alanın etkisiyle hareket ediyor. Artık grafikte görünmeyen ayrı bir sürüklenme alanı kullanılmıyor.

ρ grafiğinde gördüğün soluk, dalgalı çizgi ise simülasyondaki parçacıkların o anda sayılan yükünü gösteriyor. Bu, ana tükenme yaklaşımı grafiğinden ayrı ve ikincil bir gösterim.

Böylece hem basit teorik yük dağılımını hem de parçacıkların rastgele hareketini karşılaştırabiliyorsun.

Tükenme bölgesinin genişliği gerçekten karekök şeklinde mi değişiyor?

Basitleştirilmiş tükenme yaklaşımında, sabit katkı yoğunlukları için evet.

Modelde genişlik yaklaşık olarak şu ilişkiyle değişiyor:

W(U) = W(0) · √((Ubi − U) / Ubi)

Buradaki W(U), seçilmiş dış gerilimdeki tükenme genişliği. W(0) ise dış gerilim sıfırken genişlik.

Bu modelde W(0) = 220 px ve Ubi = 0,75 V.

Örneğin U = 0,72 V seçtiğinde:

W(0,72 V) ≈ 44 px

Bu yüzden ekranda çok dar ama hâlâ görünür bir şerit bulunuyor.

Ancak bu formülü sınırsız kullanamayız.

Özellikle ileri kutuplama çok büyüdüğünde yüksek enjeksiyon, seri direnç ve diğer etkiler önem kazanıyor. Basit tükenme yaklaşımı artık gerçek fiziksel davranışı tek başına açıklamak için yeterli değil.

Formülün matematiksel sınırında W'nin sıfıra yaklaşması, gerçek bir diyodun mutlaka tamamen tükenme bölgesiz çalışacağı anlamına gelmiyor.

Bu nedenle kaydırıcıyı 0,72 V'ta bitirdik. Bu, seçilmiş modelin çalışma aralığı; gerçek diyotların aşamayacağı bir gerilim sınırı değil.

Denge kontrolü gerçek bir fiziksel denge mi?

Burada iki şeyi ayıralım.

Fiziksel denge kavramı gerçek. Bir pn eklemi termal dengeye geldiğinde net akım sıfırdır, taşıyıcı yoğunlukları kararlı kalır ve üretimle rekombinasyon birbirini dengeler.

Animasyonda ise bunu sınırlı sayıda parçacık ve basitleştirilmiş kurallarla temsil ediyoruz.

Model artık rekombinasyon sonucunda taşıyıcıların durmadan azalmasına izin vermiyor. Isıl çift üretimi de bulunuyor.

Ayrıca Sahne 6'da dengeye geçmeden önce son 4000 adımda rekombinasyon ve üretim sayıları karşılaştırılıyor.

Bu iki sayının farkı, modelde belirlenen toleransın içine girince denge kontrolü tamamlanıyor.

Bu önemli bir iyileştirme.

Ama bu kontrol, gerçek yarı iletkenin bütün taşıyıcı süreklilik denklemlerinin ve termodinamik denge koşullarının eksiksiz sağlandığını kanıtlamıyor.

Burada yaptığımız şey, temel fiziksel mekanizmaları tutarlı biçimde gösterebilen, yaklaşık olarak kararlı bir parçacık modeli oluşturmak.

I–U eğrisi gerçek Shockley diyot denklemi mi?

Tam olarak değil.

Gerçek diyotların akımı çoğu temel modelde yaklaşık üstel bir ilişkiyle açıklanıyor. Buna Shockley diyot denklemi deniyor.

Ama bizim animasyondaki sarı eğri, bu denklemi doğrudan çizmek için oluşturulmadı.

Önce parçacık modeli farklı gerilimlerde uzun süre çalıştırıldı. Daha sonra net akım sayıldı ve bu sayımlardan I–U karakteristiği oluşturuldu.

Yani bu eğri modelin kendi hesaplanan davranışını gösteriyor.

Modelde akımın belirlenmesinde rekombinasyon, ısıl üretim ve karşı tarafa ulaşan azınlık taşıyıcılarının katkıları hesaba katılıyor.

Canlı çalıştırmadaki ölçüm noktaları ve ± değerleri ise sonlu sayıda rastgele olayın oluşturduğu dalgalanmaları gösteriyor.

Bu nedenle sarı uzun sayım eğrisiyle beyaz canlı ölçüm noktalarının birebir aynı yerde bulunmasını beklemiyoruz.

İdeallik faktörü neden yaklaşık 1,5?

Gerçek diyotların üstel I–U davranışını açıklarken ideallik faktörü (n) adlı bir parametre kullanılıyor.

Bu faktör, akımın gerilimle ne kadar hızlı arttığını anlatmaya yardımcı oluyor.

Basit ideal difüzyon diyodu için n = 1 kabul edilir. Gerçek diyotlarda farklı taşıma ve rekombinasyon mekanizmaları nedeniyle daha yüksek değerler görülebilir.

Bu animasyondaki sayımlarda ileri akım yaklaşık üstel biçimde büyüyor. Fakat modelin etkin ısıl gerilim ölçeğiyle karşılaştırıldığında artış, ideal n = 1 durumundan daha yavaş.

Modelin belirli ileri gerilim aralığındaki davranışı yaklaşık n ≈ 1,5–1,6 ideallik faktörüne karşılık geliyor. Yüksek ileri gerilimlere yaklaştıkça eğrinin yerel eğimi de değişiyor.

Bu değer, belirli bir gerçek diyodun ölçülmüş ideallik faktörü değil. Parçacık modelinin ortaya çıkardığı etkin davranış.

Yani modelin eğrisi yaklaşık üstel olsa da gerçek silisyum diyotları nicel olarak hesaplamak için kullanılmamalı.

Ama anlamamız gereken temel fikir doğru:

Potansiyel engeli alçaldıkça daha çok taşıyıcı karşıya geçebilir ve ileri akım çok hızlı büyüyebilir.

Takip modunda gerçekten neyi izliyoruz?

Bu sorunun cevabını özellikle netleştirelim.

Takibin ilk aşamasında pembe nokta, n-tipi bölgede hareket eden bir serbest elektronu temsil ediyor.

İkinci aşamada bu elektron p tarafındaki bir deliği dolduruyor ve rekombinasyon gerçekleşiyor.

İşte bu noktadan sonra belirli bir elektronun fiziksel yolculuğunu takip etmeyi bırakıyoruz.

Takip işareti kesikli −q halkasına dönüşüyor.

Artık bu halka, sembolik yük aktarımını gösteriyor.

p tarafında farklı valans elektronlarının boşlukları doldurmasıyla delik hareketini, kontaklarda elektron alışverişini ve dış devrenin yük akışını nasıl sürdürdüğünü inceliyoruz.

Pilin içinde de aynı elektronun yolculuğunu göstermiyoruz. Elektrokimyasal pilin elektrolitinde yük taşınmasına iyonlar katkıda bulunuyor.

Dolayısıyla bu takip modu, devrenin her noktasındaki mikroskobik parçacıkları gerçek yörüngeleriyle izleyen bir simülasyon değil.

Akımın sürekliliğini anlamak için hazırlanmış sembolik bir gösterim.

Bunu bildiğinde rekombinasyonla ilgili soruyu da doğru cevaplayabilirsin:

Elektron ve delik hareketli taşıyıcı olarak ortadan kalkabilir. Fakat toplam elektrik yükü korunur; başka taşıyıcılar ve dış devre sayesinde net akım devam edebilir.

Peki bu animasyondan aklımda en çok ne kalmalı?

Bütün ayrıntıları bir kenara bırakırsak, bu sayfadan öğrenmeni istediğim temel fizik şu:

Birincisi: Bor ve fosfor katkısı, silisyumdaki hareketli taşıyıcıların türünü ve yoğunluğunu değiştiriyor. p-tipinde delikler, n-tipinde elektronlar çoğunluk taşıyıcısı.

İkincisi: p ve n bölgeleri birleştiğinde taşıyıcı yoğunlukları farklı olduğu için difüzyon başlıyor.

Üçüncüsü: Taşıyıcılar yer değiştirip rekombine oldukça birleşme sınırında sabit iyonların net yükü ortaya çıkıyor. Bu yükler bir elektrik alan ve yerleşik potansiyel engeli oluşturuyor.

Dördüncüsü: Termal dengede elektrik alanın oluşturduğu drift, difüzyonu dengeliyor. Taşıyıcılar hareket etse de net akım sıfır.

Beşincisi: Dış gerilim bu potansiyel engelini değiştirebiliyor. Ters kutuplamada engel büyüyor; ileri kutuplamada küçülüyor.

Altıncısı: İleri akımın büyümesi için tükenme bölgesinin tamamen kaybolması gerekmiyor. Engelin alçalmasıyla taşıyıcı enjeksiyonu hızla artabiliyor.

Yedincisi: Rekombinasyon, elektriğin veya elektrik yükünün yok olması değil. Akım, tek bir elektronun bütün devreyi dolaşmasına değil, yük akışının sürekliliğine bağlı.

Şimdi istersen Sahne 6'daki üç grafiğe bir kez daha dön, ardından Sahne 7'de U = 0 V, −2 V ve 0,72 V durumlarını sırayla karşılaştır.

Bütün bu sürecin özeti aslında şu: Yüklerin nerede bulunduğunu anlarsan elektrik alanın neden oluştuğunu; elektrik alanı anlarsan potansiyel engelini; potansiyel engelini anlarsan da diyodun neden bir yönde iletip diğer yönde büyük ölçüde engellediğini anlayabilirsin.

İşte bu temel, birazdan MOSFET'in çalışma prensibini öğrenirken bize çok yardımcı olacak.